Fortepian

Pierwsza wzmianka o fortepianie pochodzi z roku 1598 z listu Paliariono do księcia Modeny, w którym pisze on o instrumencie nazywając go Piano e forte. Nie jest jednak jasne, czy chodziło o w pełni młoteczkowy instrument, czy jakąś odmianę innego tradycyjnego instrumentu.

Najstarszy, zachowany egzemplarz do naszych czasów pochodzi z roku 1720. Najczęściej jednak za datę zbudowania pierwszego fortepianu podaje się 1711 rok. Fortepian Cristoforiego zwany clavicembalo col piano e forte grający głośno i cicho, posiadał podwójne struny rozpięte na drewnianej ramie, ujęte w prostokątny korpus. Cristofori wyprodukował około dwudziestu tych instrumentów, po czym zaniechał produkcji, prawdopodobnie z powodu braku zainteresowania odbiorców.

Punktem zwrotnym we wczesnej historii fortepianu był entuzjastyczny artykuł na temat instrumentu napisany przez S.Maffei, w którym podał szczegóły techniczne budowy instrumentu. Artykuł był kolportowany w całej Europie. Spowodował powrót zainteresowania rzemieślników budową tego instrumentu. Jednym z nich był Niemiec Johann Silbermann, który ulepszył konstrukcję fortepianu, wprowadzając jednocześnie mechanizm odłączania tłumika pozwalający na swobodne wybrzmiewanie strun. Z fortepianem Silbermanna zapoznał się J.S.Bach w roku1730, lecz nie wykazał większego nim zainteresowania. Dopiero ulepszony model z 1747 zyskał jego przychylność.

Fortepian stołowy

Kolejne dziesięciolecia są okresem wzrastającej popularności fortepianu. W całej Europie powstają firmy specjalizujące się w produkcji tych instrumentów. Do najbardziej znanych należały warsztaty: Shidemayer od 1735, Francisco Perez Mirabel w Hiszpanii od 1745, Stein od 1748, Thomas Gullifold w Londynie od 1750, Johann Behrent w Filadelfii od 1775 i wielu innych.

Ewolucja wczesnego fortepianu w instrument znany dzisiaj była wspólnym dziełem Ludwiga van Beethovena i londyńskiego wytwórcy fortepianów Broadwooda. Postępująca głuchota Beethovena wymagała głośniejszych instrumentów. Fortepiany Broadwooda produkowane specjalnie dla Beethovena stawały się coraz większe i głośniejsze. Ostatecznie wyposażone były w trzy struny dla każdego dźwięku, rozpięte na stalowej ramie. Kształt pudła rezonansowego instrumentu, także zaczął się zbliżać do dzisiejszego. Stopniowo też uległa powiększeniu rozpiętość skali fortepianu. Tuż przed I poł. XIX wieku osiągnęła 7 oktaw (od A subkontra do a czterokreślnego), później (pod koniec XIX w.) powiększono skalę do 7i1/4 oktawy (do c pięciokreślnego), przy czym pianina jeszcze długo produkowano o skali 7 oktaw. Rozpiętość 7 i 1/4 oktawy jest standardem współczesnych fortepianów, od gabinetowych do koncertowych (pianina też obecnie buduje się o tej skali, ale 7-oktawowe niekiedy wciąż są wytwarzane). Niektóre (bardzo nieliczne) fortepiany koncertowe (budowane na specjalne zamówienia) mają skalę 7i1/2 oktawy (od F subkontra do c pięciokreślnego). Większą rozpiętość skali posiadają jedynie organy (do 10 oktaw - tyle rozróżnia słuch ludzki).

Ze względu na różną długość fortepianów wyróżniamy cztery jego rodzaje:

- od 140 cm do 180 cm to fortepiany gabinetowe,

- od 180 cm do 210 cm to fortepiany salonowe,

- od 210 cm do 240 cm to fortepiany półkoncertowe,

- większej niż 240 cm to fortepiany koncertowe.

Od początku XIX wieku fortepian stał się dominującym instrumentem solowym i pozostaje nim nadal. Literatura pianistyczna zawiera setki tysięcy dzieł i jest częścią dorobku praktycznie każdego kompozytora okresu klasycyzmu, romantyzmu oraz współczesnego.

Wszechstronność zastosowań tego instrumentu sprawiła także, iż jest on podstawowym instrumentem uzupełniającym w nauczaniu praktycznie każdego innego rodzaju muzyki. W XX w. John Cage zaczął komponować na fortepian preparowany. Preparacja polegała na włożeniu między struny fortepianu różnych elementów np: śrub, sztućców, gwoździ itp.

Ciekawe…

Największa kolekcja fortepianów w Polsce znajduje się w Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu.

Johann Sebastian Bach nie napisał żadnego oryginalnego utworu na fortepian.

Największy fortepian na świecie zbudowała firma Challen w Malezji. Ma 3,5 metra długości, waży 1000 kg, naprężenie strun - 30000 kg.

Największa na świecie kolekcja miniaturowych fortepianów znajduje się w USA. Jest to Bob Pierce Miniature Piano Collection.

Bob Pierce "Mr. Piano" (ur. lipiec 1913, zm. kwiecień 1995) był znanym amerykańskim kolekcjonerem i znawcą fortepianów. Wydał m.in. katalog zawierający numery seryjne firm fortepianowych z całego świata "Pierce Piano Atlas". W 1997 r. ukazało się jego 10 wydanie.

W Opatówku k. Kalisza w Muzeum Historii Przemysłu przy ul. Kościelnej 1 od kilku lat istnieje autorska "Kolekcja fortepianów" Beniamina Vogla utworzona dzięki wieloletnim staraniom jej autora oraz dyrektora Muzeum Romana Hauka.

Najstarszym fortepianem znajdującym się w Gdańsku jest fortepian skrzydłowy Johann Jacob Konnicke, ok. 1795 z Wiednia. Znajduje się on w Domu Upohagena przy ul. Długiej 12 (depozyt Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu, Stary Rynek 45/47).

Pierwsze fortepiany w Gdańsku budowano już ok. 1750 roku (Friedrich Rudolf Dalitz, Rasmus, Jacob Mahowski)

Najstarsze zachowane w Polsce gdańskie fortepiany pochodzą z pracowni Jacoba Bernharda Wiszniewskiego sen. oraz Friedricha Benjamina Wiszniewskiego jun.

Najdroższy produkowany obecnie fortepian na świecie to FAZIOLI Model 308. Kosztuje ok. 450 000 PLN

Całkowite naprężenie strun w fortepianie wynosi od 16 do 20 ton.

Najstarszy zachowany fortepian, zbudowany przez Bartolomeo Cristofori w 1720 roku, znajduje się w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku.

Najstarszy zachowany fortepian w Polsce, wykonany w roku 1774, znajduje się w Muzeum Diecezjalnym w Sandomierzu.

Najbardziej cenieni współcześnie producenci fortepianów: Bösendorfer (Wiedeń, od 1828), Steinway (Nowy Jork, od 1853, Hamburg, od 1880), Bechstein, Blüthner, Fazioli, Steingraeber, Yamaha.